Technologie rozwijane z myślą o ludziach
Cyfrowe narzędzia do komunikacji i tworzenia treści coraz częściej powstają w ramach międzynarodowych projektów badawczych. Ich celem nie jest jedynie opracowanie nowej technologii, lecz ułatwienie współpracy, uczestnictwa w kulturze i dostępu do usług cyfrowych. Finansowanie zapewniają między innymi programy Unii Europejskiej, w tym „Horyzont Europa”, który wspiera technologie cyfrowe oraz kulturę, kreatywność i społeczeństwo integracyjne.
W takich przedsięwzięciach spotykają się badacze, artyści, organizacje kultury i odbiorcy. Wspólnie sprawdzają, jak sztuczna inteligencja (AI), rzeczywistość rozszerzona (AR), wirtualna (VR) i mieszana (XR) mogą odpowiadać na rzeczywiste potrzeby. Narzędzie testowane podczas próby muzycznej, warsztatu czy koncertu ma szansę ujawnić problemy, których nie widać w kontrolowanych warunkach laboratorium.
Ważną rolę odgrywa projektowanie skoncentrowane na użytkowniku. Zespół najpierw rozpoznaje bariery, takie jak koszt sprzętu, słabe łącze internetowe, skomplikowana obsługa, ograniczenia sensoryczne lub ruchowe czy brak treści w odpowiednim języku. Następnie przygotowuje prototyp, testuje go z odbiorcami i wprowadza poprawki na podstawie ich doświadczeń. Dzięki temu technologia jest oceniana nie tylko jako osiągnięcie techniczne, ale też jako element codziennej aktywności.
Współtworzenie zamiast biernego odbioru
Jedną z istotnych zmian w podejściu do narzędzi cyfrowych jest współtworzenie. Użytkownik nie musi ograniczać się do korzystania z gotowego produktu: może wpływać na jego funkcje, przygotowywać materiały i współprojektować całe doświadczenie. W kulturze oznacza to na przykład możliwość współpracy przy tworzeniu utworu, wyboru sposobu prezentacji dzieła albo aktywnego udziału w wydarzeniu z innego miejsca.
Rozwiązania XR mogą łączyć uczestników znajdujących się w różnych lokalizacjach we wspólnej przestrzeni cyfrowej. Umożliwiają interakcję z obiektami, innymi osobami i treściami, a także łączenie doświadczeń fizycznych z cyfrowymi. Projekt HEAT rozwija koncepcję wieloosobowych doświadczeń immersyjnych z informacją zwrotną. Łączy między innymi obrazowanie holograficzne, media wielozmysłowe i Social VR, by umożliwiać dzielenie się przestrzeniami cyfrowymi między lokalizacjami.
Współtworzenie jest ważne również poza środowiskiem immersyjnym. Interfejsy językowe i multimodalne, narzędzia do zdalnej pracy oraz systemy personalizujące sposób prezentowania treści mogą ułatwiać udział osobom o różnych potrzebach. Warto przy tym pamiętać, że personalizacja powinna wspierać użytkownika, a nie ograniczać jego wybór. Rozwiązania rozwijane z udziałem odbiorców, twórców i instytucji kultury pokazują, jak kreatywność może łączyć się z codziennym dostępem do cyfrowych usług, również w takich przestrzeniach jak naturalniekreatywna.pl.
AI i XR w pracy twórczej
AI może wspomagać generowanie lub personalizację treści, analizę danych oraz poprawę dostępności. XR pozwala natomiast budować wspólne, przestrzenne doświadczenia i wzbogacać wydarzenia o elementy cyfrowe. Połączenie tych technologii otwiera nowe możliwości dla muzyków, edukatorów i instytucji kultury, ale wymaga odpowiedzialnego podejścia. Trzeba kontrolować jakość rezultatów, zapewniać przejrzystość działania systemów i ograniczać ryzyko uprzedzeń w algorytmach.
Skala unijnych badań nad AI pokazuje, że technologia ta jest obecna w wielu obszarach. Europejska Agencja Wykonawcza ds. Badań Naukowych podaje, że od 2014 roku wybrała i wdrażała ponad 1 446 projektów powiązanych z AI, a w 736 z nich odgrywała ona istotną rolę. Wartości około 986 mln euro dla tej grupy i około 2,69 mld euro dla szerszego portfela odnoszą się do całych wnioskowanych wkładów UE, a nie wyłącznie do wydatków na AI.
Przykładem zastosowania technologii w muzyce jest AMPLIFY. Projekt rozwija dwa zestawy narzędzi: AMPLIFY PORTABLE, przeznaczony do zdalnego wspólnego grania, nauki i występów, oraz AMPLIFY IMMERSIVE, który ma wzbogacać koncerty dla publiczności obecnej na miejscu i uczestniczącej zdalnie. Partnerzy z ośmiu krajów europejskich prowadzą cztery pilotaże w Wielkiej Brytanii, Portugalii, Włoszech i Hiszpanii. Obejmują one różne sytuacje, od zdalnej nauki tradycyjnej muzyki po koncerty AR i współtworzenie z rodzinami. Opisy pilotaży przedstawiają zakres prac i planowane zastosowania, nie należy więc utożsamiać ich automatycznie z długoterminowymi efektami.
Jak oceniać użyteczność cyfrowych narzędzi?
O wartości projektu nie przesądzają same parametry techniczne. Liczą się także łatwość obsługi, jakość interakcji, dostępność dla różnych grup oraz możliwość ponownego wykorzystania rozwiązania po zakończeniu finansowania. W narzędziach immersyjnych znaczenie mają jakość obrazu i dźwięku, synchronizacja oraz płynna interakcja wielu osób. Równie istotne są treści, infrastruktura, interfejs i zasady dotyczące prywatności, praw autorskich oraz odpowiedzialnego wykorzystania AI.
Przydatna ocena powinna opierać się na wskaźnikach związanych z rzeczywistym doświadczeniem użytkowników, takich jak:
- liczba i różnorodność osób uczestniczących w testach;
- odsetek użytkowników, którzy potrafią samodzielnie wykonać zadanie;
- poziom satysfakcji oraz jakość interakcji;
- liczba obsługiwanych języków i uwzględnionych potrzeb dostępności;
- koszt wdrożenia oraz liczba instytucji korzystających z narzędzia po pilotażu.
Takie podejście pomaga odróżnić atrakcyjny pokaz technologiczny od rozwiązania, które rzeczywiście wspiera pracę i uczestnictwo. Pomiar powinien uwzględniać zarówno doświadczenia użytkowników, jak i warunki, w których narzędzie jest wykorzystywane.
Od pilotażu do trwałego zastosowania
O powodzeniu projektu decyduje współpraca między sektorami. Twórcy wskazują praktyczne potrzeby, badacze opracowują i oceniają technologie, a instytucje kultury pomagają dotrzeć do publiczności oraz utrzymać narzędzia w użyciu. Bez takiego połączenia nawet obiecujący prototyp może pozostać demonstratorem, którego trudno wdrożyć w codziennej działalności.
Dlatego znaczenie mają otwarte oprogramowanie, przystępny koszt i możliwość adaptacji do innych warunków. Ułatwiają one przenoszenie rozwiązań poza pierwotny projekt oraz ich rozwijanie przez kolejne organizacje. Trwałość wymaga także jasnych zasad zarządzania treściami i danymi, a w przypadku AI również kontroli nad jej działaniem.
Kierunek rozwoju unijnych projektów wyznaczają narzędzia bardziej dostępne, wielojęzyczne, etyczne i dopasowane do użytkowników. Oznacza to ochronę różnorodności kulturowej, ograniczanie uprzedzeń algorytmicznych oraz angażowanie osób z niepełnosprawnościami, seniorów i innych grup narażonych na wykluczenie. Gdy technologia jest testowana w realnych sytuacjach i rozwijana wspólnie z odbiorcami, może nie tylko usprawnić komunikację, lecz także poszerzyć możliwości tworzenia i uczestnictwa w kulturze.